شهادت ثلاثه در خوشنویسی

شهادت ثالثه گواهی‌دادن به ولایت حضرت علی(ع) پس از شهادتین، با عبارت «أشهَدُ أَنّ عَلیاً ولیُّ الله» یا «أشهَدُ أَنّ عَلیاً حُجَّةُ الله» در اذان و اقامه است. بنابه دیدگاه مشهور فقهای امامیه، شهادت ثالثه از اجزای اذان و اقامه نیست؛ از همین رو، برخی از عالمان شیعه گفتن آن در اذان و اقامه را بدعت می‌شمردند و باورداشتن به این‌که جزء شرعی اذان و اقامه است را حرام می‌دانستند. شیخ صدوق روایاتی که در این خصوص وارد شده را جعلی و شیخ طوسی آن‌ها را نادر دانسته است.

نظر امروزی بیشتر فقیهان امامیه این است که این فراز جزء اذان و اقامه نیست؛ ولی گفتن آن در اذان و اقامه، بدون قصد و نیت جزء‌بودن آن، مستحب است.

بنا به نظر سیدمحسن حکیم، از مراجع تقلید، ازآنجاکه شهادت ثالثه، از نشانه‌های ایمان و نماد تشیع است، گفتن آن در اذان و اقامه رجحان شرعی دارد و حتی گاهی، اگر بدون قصد جزئیت باشد، گفتن آن واجب می‌گردد.


شهادت ثالثه در هنر خوشنویسی
شهادت ثالثه بعد از روی کار آمدن حکومتهای شیعه مثل حکومت آل بویه به بعد و در اوج خود یعنی دوران حکومت صفوی جز موارد لاینفک و جدا نشدنی در هنر خوشنویسی و معماری بوده است. موضوع شهادتین و شهادت ثالثه یکی از مهمترین و با سابقه ترین موضوعات در آثار هنری اسلامی است. شهادتین و شهادت ثالثه در معماری اسلامی، هنر خوشنویسی و ضرب سکه بخصوص در دوران صفوی نیز مورد توجه و کم کم جزو موارد ضروری قرار گرفت است. هنرمندان متعددی در دوران مختلف بنا به پیشرفت هنر آن زمان و با ابزارهای موجود تمام تلاش خود را به کار می‌گرفتند تا بهترین آثار را با مضامین اسلامی در بهترین حالت و جایگاه تولید کنند. 



مقام‌ معظم‌ رهبری‌ در ابعاد شخصیت‌ شیخ‌ مرتضی‌ انصاری‌
مقام‌ معظم‌ رهبری‌، در ابعاد شخصیت‌ شیخ‌ مرتضی‌ انصاری‌، فرمودند: بزرگان‌ و علمای‌ اسلام‌، شیخ‌ مرتضی‌ انصاری‌ را شیخ‌ الاعظم‌ می‌خوانند، زیرا هیچکس‌ درباره‌ عظمت‌ مقام‌ علمی‌ شیخ‌ اندک‌ تأملی‌ ندارد، بنا بر این‌ معرفی‌ وی‌ به‌ جهان‌ اسلام‌ به‌ عنوان‌ قله‌ رفیع‌ علم‌ و تقوا و نیز تبیین‌ و تحلیل‌ نقش‌ آن‌ شیخ‌ بزرگوار در حفظ هیمنه‌ و عظمت‌ دین‌ و کلیت‌ وحدت‌ اسلامی‌ در مقابل‌ معاندین‌ و مخالفین‌، یک‌ فریضه‌ و تکلیف‌ است‌ و هیچ‌کس به رتبه شیخ انصاری نرسیده است حضرت آیت‌الله خامنه‌ای:«به نظرم نمیرسد که بعد از شیخ انصاری، هیچکدام از شاگردان ایشان و شاگردان شاگردان ایشان تا امروز به رتبه شیخ انصاری رسیده باشند.»
 
نظر شیخ مرتضی انصاری در باب شهادت ثالثه
حالا نظر شیخ مرتضی انصاری در باب شهادت ثالثه به نقل قولی اینگونه است:
در نقلی آمده است شیعه و سنی مسائل خود را از شیخ مرتضی انصاری  می‌پرسیدند ایشان شیخ طائفه بود هم جواب مسائل اهل سنت  را بر طبق فتوای آنها می‌دادند و هم پاسخگوی مسائل شیعه بودند. اهل سنت از ایشان نظرشان را در مورد اشهد ان علی ولی الله که شیعیان به اذان اضافه کردند پرسیدند که آیا جز اذان است ایشان فرمودند ما برآنیم که اذان و اقامه جز اشهد ان علی ولی الله است.

دفاع تمام عیار شیخ انصاری از أشهد أنّ علیّاً ولیّ الله (شهادت ثالثه) در اذان
مسئله ذکر شهادت ثالثه (اشهد انّ علیاً ولى اللّه‏) در اذان نیز یکى از شعائر بزرگ مذهبى ما است که شخصیتى چون مرحوم آیت اللّه‏ العظمى حکیم، در شرح مشهورش بر کتاب عروة الوثقى، آن را به عنوان ثانوى (یعنى از باب اینکه جنبه نماد و کیان تشیع را به خود گرفته) واجب مى‏ داند.

در مورد مرحوم شیخ انصارى، استاد فقیهان، نیز نوشته‏ اند که: زمانى که والى بغداد مؤذّن هاى شیعه را از گفتن کلمه (اشهد انّ علیّاً ولىّ اللّه‏) در روى گلدسته‏‌هاى مساجد منع کرد و شیخ از این امر مطلع گردید، به طلاّب فرمود: بار و بُنِه سفر را آماده کنید تا به جایى رویم که  توانیم اعمال مذهبى خود را آزادانه انجام دهیم.

با پخش خبر مهاجرت شیخ انصارى از نجف در بین مردم، نجفی ها همگى دست از کار کشیدند و گفتند ما هم با شیخ از عراق بیرون خواهیم رفت! این جریان هنگامه‏ اى در نجف برپا کرد. سلطان عثمانى از کار حاکم بغداد ناراحت گردید و به احضار و تعویض وى امر کرد و بدین ترتیب، اوضاع شهر نجف دوباره آرام شد.(منبع: کتاب تراز سیاست، استاد منذر به نقل از  زندگینامه استاد الفقهاء شیخ انصارى قدّس سرّه، ضیاءالدین سبط الشیخ، ص ۱۲۷ / به قلم مورخ شهیر، استاد منذر)


مفهوم‌شناسی و اهمیت
شهادت ثالثه، گواهی‌دادن به ولایت امام علی(ع)، پس از گواهی به شهادتین، یعنی توحید و نبوت است و با عبارت‌هایی همچون «أشهَدُ أَنّ عَلیاً ولیَُ الله» و «أشهَدُ أَنّ عَلیاً حُجَّةُ الله» و «أشهَدُ أَنّ عَلیاً اَمیرالمؤمنین حقاً»، بیان می‌شود.

سیدمحسن حکیم و سیدتقی طباطبایی قمی آن را شعار و نماد تشیع به شمار آورده‌اند.

در برخی روایات موجود در منابع روایی شیعه، محتوای آن تأیید و به اقرار بر ولایت امام علی(ع) تأکید شده است.

برای نمونه، طبرسی در کتاب الاحتجاج روایتی از امام صادق(ع) نقل کرده است که طبق آن، هرگاه کسی از شما می‌گوید: «لا إله إلَّا الله» و «محمّد رسول الله»، بلافاصله بگوید: «علیٌ اَمیرُالمؤمنین».


آیا شهادت ثالثه از اجزاء اذان و اقامه است؟
به‌گفته سیدمحسن حکیم شهادت ثالثه، به‌ویژه در دوران حاضر (قرن چهاردهم و پانزدهم هجری) از نشانه‌های ایمان و نماد تشیع است و از این جهت رجحان شرعی دارد و حتی گاهی در اذان و اقامه، نه با این عنوان که جزئی از اجزاء آن‌ها باشد، گفتن آن واجب می‌گردد. سَلّار دیلمی، از فقیهان امامیه در قرن پنجم قمری، گفتن شهادت ثالثه در تشهد نماز را نیز جایز و مستحب دانسته‌ است.

به‌دستور شاه اسماعیل صفوی، دوباره به اذان اضافه شد و در میان مردم رواج یافت؛ به‌گونه‌ای که اگر کسی در اذان نمی‌گفت به سنی‌ بودن متهم می‌شد. کم کم رواج این امر در هنر معماری و خوشنویسی به وفور دیده می‌شود.

شهادت ثالثه بعد از روی کار آمدن حکومتهای شیعه مثل حکومت آل بویه به بعد و در اوج خود یعنی دوران حکومت صفوی جز موارد لاینفک و جدا نشدنی در هنر خوشنویسی و معماری بوده است. موضوع شهادتین و شهادت ثالثه یکی از مهمترین و با سابقه ترین موضوعات در آثار هنری اسلامی است.

شهادتین و شهادت ثالثه در معماری اسلامی، هنر خوشنویسی و ضرب سکه بخصوص در دوران صفوی نیز مورد توجه و کم کم جزو موارد ضروری قرار گرفت است. هنرمندان متعددی در دوران مختلف بنا به پیشرفت هنر آن زمان و با ابزارهای موجود تمام تلاش خود را به کار می‌گرفتند تا بهترین آثار را با مضامین اسلامی در بهترین حالت و جایگاه تولید کنند. 


شهادت ثالثه در اشعار
شهادت ثالثه همیشه مورد توجه شاعران شیعه مذهب بوده است و در این باره اشعار متعددی سروده شده است، از جمله:

اگر لازم شود حرف از دهان بیرون نمی آید
که بی اذن علی تیر ازکمان بیرون نمی آید

علی را گر که بردارند ازبین شهادت ها
صدا از بند بند این اذان بیرون نمی آید

نگوید گر که ابراهیم در آتش علی جانم
یقینا سربلند از امتحان بیرون نمی آید

چه رزمی می کند حیدر که در هنگام پیکارش
صدا از دوستان و دشمنان بیرون نمی آید

همینگونه به وقت گفتن تسبیح زهرایش
نفس از سینه ی صاحبدلان بیرون نمی آید

دهانم بازشد ذکر علی سوزاند دنیا را
به جز آتش که از آتشفشان بیرون نمی آید

شنیدم شاطر عباس صبوحی گفته بی نامش
به ولله از تنور گرم نان بیرون نمی آید

نجف میخانه ی شیعه ست یعنی مشتری اینجا
بمیرد دست خالی از دکان بیرون نمی آید

به لطف صاحبم راضی ام اینگونه ، که ازخانه؛
سگ اهلی برای استخوان بیرون نمی آید

چه زحمت می کشی بیهوده عزرائیل، ازاین تن؛
نخواهد حیدر کرار جان بیرون نمی آید
 


یا اشعار دیگری همچون:
شکر خدا که نام علی در اذان ماست
ما شیعه ایم و عشق علی هم از آن ماست

ذکر علی عبادت مختص شیعه است
این اسم اعظم است که ورد زبان ماست

با هر نفس علی شده ذکر لبم مدام
این یا علی همیشه رفیق لبان ماست

از یا علی زبان و دهان خسته کی شود؟؟
اصلا زبان برای همین در دهان ماست

دنیا و آخرت بخدا نیست جز علی
بغض علی جهنم و حبش جنان ماست

ما را گمان کنم ز علی آفریده اند
عشقش سرشته در گل ما، بند جان ماست

ما شیعه زاده ایم ، خدا را هزار شکر
این شیعه زادگی شرف خاندان ماست

ما عاشق علی شده ایم و بدون شک
این هم ز پاکدامنی مادران ماست

ما را چکار غیر علی را ؟ فقط علی
آری علی علی بخدا آب و نان ماست

پیرم، که سایه اش همه دم مستدام! گفت:
عشق علی همیشه و هر جا نشان ماست